Balkan Mutfak Kültürünün Somut Olmayan Miras Boyutu Ritüeller, Kimlik ve Toplumsal Bellek: Balkan Mutfak Kültürü

Berrin Sarıtunç

doi:10.61620/tfa.115

Yazarlar

Berrin Sarıtunç Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi https://orcid.org/0000-0001-8662-6562

DOI:

https://doi.org/10.61620/tfa.115

Anahtar Kelimeler:

Türk halk bilimi, SOKÜM, Balkanlar, Balkan mutfağı, kültürel aktarım, ritüel

Özet

Bu çalışma, Balkan mutfağını somut olmayan kültürel miras perspektifinden ele almayı amaçlamaktadır. Yemeğin yalnızca biyolojik bir ihtiyaç olmadığı, aynı zamanda kültürel kimliğin ve toplumsal belleğin taşıyıcısı olduğu yaklaşımı benimsenmiştir. Bu bağlamda, Balkanlar’daki mutfak uygulamaları, sözlü gelenekler, törenler ve bayramlarla olan ilişkileri üzerinden incelenmiştir. Arnavutluk, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Kuzey Makedonya, Sırbistan, Karadağ, Yunanistan ve Türkiye’nin Trakya bölgesindeki geleneksel yemekler, göç, savaş, dinî kimlik ve çok kültürlü yapılarla şekillenmiş olup bölgesel kimi benzerlikler ve farklılıklar göstermektedir. Çalışmada, mutfak bilgilerinin kuşaktan kuşağa aktarıldığı ve bu aktarım sürecinde kadınların merkezi bir rol oynadığı vurgulanmıştır. Dini ve mevsimlik bayramlarda hazırlanan yemeklerin, toplumsal kimlik ve kolektif aidiyet oluşumunda önemli bir işlev üstlendiği belirtilmiştir. Mutfak pratikleri, kullanılan araç-gereçler, yemek isimleri, hazırlama biçimleri ve sunum şekilleri de somut olmayan kültürel miras bağlamında değerlendirilmiştir. Nitel derleme yöntemiyle yapılan çalışma, literatür taraması ve saha gözlemleriyle elde edilen veriler ışığında Balkan mutfağının yalnızca beslenme amaçlı değil, aynı zamanda kültürel bir anlatım biçimi, toplumsal dayanışma aracı ve tarihsel belleğin taşıyıcısı olduğu sonucuna ulaşmaktadır; bu nedenle korunması ve gelecek nesillere aktarılması büyük önem taşımaktadır.

Referanslar

Ahmetbeyoğlu, A. (2001). Avrupa Hunları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Akalın, K. H. (2014). Hristiyanlığa aktarılmış ritüeller olarak İsis tapınaklarında uygulanan günah çıkartma ayini ve vaftiz uygulaması. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (42), 1–20. Erzurum.

Altıer, O. (2022). Balkanlardaki Osmanlı mimarisinde sıklıkla karşılaşılan buğday tasvirinin anlamı. Sanat Dergisi, 3(1), 47–60.

And, M. (2000). Osmanlı şenliklerinde Türk sanatları. Yapı Kredi Yayınları.

Arı, K. (2010). Osmanlı Devleti'nde Göçlerle Aktarılan Besin Kültürü ve Bunun Türk Yemek Kültürüne Etkileri. I. Türk Mutfak Kültürü Sempozyumu (Osmanlı Mutfak Kültürü), ss. 21-45. Şeyh Edebali Üniversitesi.

Artun, E. (2008). Adana mutfak kültürü ve Adana yemeklerinden örnekler. Halk kültürü araştırmaları (ss. 399–435). İstanbul: Kitabevi Yayınları.

Baysal, N. (2019). Türk halk kültüründe su [Doktora tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.

Bertholet, A. (1952). Wörterbuch der Religionen. Stuttgart: W. Kohlhammer.

Beydili, C. (2005). Türk mitolojisi ansiklopedik sözlük. Ankara: Yurt Kitap-Yayın.

Birge, J. K. (1991). The Bektashi order of dervishes. Luzac.

Boratav, P. N. (1997). 100 soruda Türk halk bilimi. Gerçek Yayınevi.

Bulduk, S., & Süren, T. (2015). Türk mutfak kültüründe kahve. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.https://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/BULDUK-S%C4%B1d%C4%B1ka-S%C3%9CREN-Tufan-T%C3%9CRK-MUTFAK-K%C3%9CLT%C3%9CR%C3%9CNDE-KAHVE.pdf

Cengiz, A. K., & Brina Lopar, E. (2020). Tüketim ve beslenme antropolojisinin bakışıyla Prizren’de kahve ve Türk kahvesi içme kültürü. Millî Folklor, 126(Yaz), 210–222.

Cikotić-Suljević, A. (2005). Karşılaştırmalı Türk ve Boşnak halk adet ve inançları. Prizren: Balkan Türkoloji Araştırmaları Merkezi (BAL-TAM).

Counihan, C. (1999). The anthropology of food and body: Gender, meaning, and power. Routledge.

Counihan, C., & Van Esterik, P. (Eds.). (2013). Food and culture: A reader. Routledge, 1-50.

Çaksu, A. (2019). Bir siyasî içecek olarak Türk kahvesi. SEFAD, 41, 369–386.

Çatalca, H. (2011). Slow food: Yavaş yeme akımı [PDF]. Medipol Üniversitesi.

https://www.medipol.edu.tr/sites/default/files/document/SD_21_4445.sayfalar_Huriye_Catalca.pdf

Çetinbaş, M. (2022). Kocaeli- Kartepe-Uzuntarla Mahallesi Monografisi. Düzce: Düzce Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.

Çetinsöz, B. C., Polat, A. S., & Yakıcı, K. (2019). Hatay ili Hristiyanlarının dini bayramlarında gastronomi geleneklerinin inanç turizmi açısından değerlendirilmesi. Gastroia: Journal of Gastronomy and Travel Research, 3(4 Özel Sayı), 823–835.

Çıkı, K. D., & Kızılırmak, İ. (2021). İkinci kuşak Türk diasporasının anavatan seyahatlerinde gastronomi faktörünün incelenmesi. Uluslararası Turizm, Ekonomi ve İşletme Bilimleri Dergisi (International Journal of Tourism, Economic and Business Sciences), 5(2), 101–112.

Çoban, E., & Evren, S. (2025). Alevi kültüründe yeme-içme ve mutfak: Erzincan Mollaköy örneği [Food, beverage and cuisine in Alevi culture: Case of Erzincan Mollakoy]. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 8(3), 1199–1211.

Deveci, R. (2023). Türk Dünyası Evlenme Ritüellerinde Akrabalık, Yakınlık Kurma ve Yabancılık Gidermeyi Amaçlayan Yeme-İçme Ritleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı 1, 1630-1659.

Doğan, E., Doğan, E. ve Ajanovic, E. (2020). Kahvehanelerin kent belleğindeki yeri: İstanbul’daki kahvehanelerin ve Belgrad’daki kafanaların karşılaştırmalı analizi. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 40, 443–465.

Đorđević, J. (2017). Food and ritual in rural Serbia. Journal of Southeast European Studies, 22(1), 45–60.

Eck, D. L. (1981). India: Sacred geography of the Ganges. History of Religions, 20(4), 323–344.

Eliade, M. (2009). Dinler tarihi inanışlar ve mitler (M. Alper, Çev.). Kabalcı Yayınları.

Fieldhouse, P. (2013). Food and nutrition: Customs and culture. Springer Science & Business Media.

Flood, G. (1996). An introduction to Hinduism. Cambridge University Press.

Gökçel, R. (2012). Romen-Türk kültürel etkileşiminin Romen diline yansımaları. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 5(9), 67–82.

Gölpınarlı, A. (1958). Vilayetname (Menâkıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî). İnkilap Kitabevi.

Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Eds.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.

Hopkins, E. W. (1971). The religions of India. New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers.

Hoxha, G. (2019). Neke od lokalnih kuhinjskih posuda, kao dokaz mobilnosti zapadnih balkanskih vilayet Praevalis i Dardanija. In D. Radović (Ed.), Antička Duklja X / Yeni Antika Duklja X (pp. 110–144). JU Muzeji i Galerije Podgorice.

İbn Mâce. (2010). Sünenü İbn Mâce (Edeb, 29). İstanbul: Çağrı Yayınları.

Kahraman, S., & Dağlı, Y. (Haz.). (2003). Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Cilt 10). Yapı Kredi Yayınları.

Kaplan, H. (2024a). Âşıklık geleneğinde yemek destanları: Tematik ve işlevsel bir yaklaşım. Folklor Akademi Dergisi, 7(2), 724–744.

Kaplan, H. (2024b). Evliya Çelebi’nin Seyahatnâmesi’nden hareketle dönemin Balkan kentlerine imgesel bir yaklaşım. In S. Çakmaker (Ed.), Türk kültür ve edebiyatında Balkanlar (pp. 375–395). PA Paradigma Akademi.

Karaçeper, E. İ. (2024). Yemek ve Kültür İlişkisi Bağlamında Balkan Restoranlarının Menü İçerik Analizii Kent Akademisi Dergisi, 17(5):1975-1994.

Kıyak, A. (2013). Geleneksel Türk inanışlarındaki su kültü ve Elazığ’daki izleri. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(4), 145–164.

Kiper, T., & Arslan, M. (2007). Safranbolu-Yörükköyü tarımsal turizm potansiyelinin kırsal kalkınma açısından değerlendirilmesi. Türkiye Ormancılık Dergisi, 8 (2), 145-158.

Kurt, F. (2022). Kuzey Makedonya’da Türk kimliğinin yaşatılmasında kültler (Doktora tezi). Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Ankara.

Koca, S. K. (2018). Makedonya’da yaşayan Türk-Makedon-Arnavut-Boşnak toplumlarının geçiş dönemlerinde görülen ortak kültür unsurları. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 7(2), 1085–1103.

Krasniqi, V. (2014). Bektashi dervishes in Kosovo: Rituals, faith, and identity. Journal of Balkan Ethnology, 19(2), 110–125.

Krasniqi, Vjollca. 2014. The Topography of the construction of the nation in Kosova. – Strategies of Symbolic Nation-Building in South Eastern Europe, edited by Pål Kolstø. London: Ashgate, 139–163.

Long, L. M. (Ed.). (2004). Culinary tourism. University Press of Kentucky.

Mintz, S. W. (1985). Sweetness and power: The place of sugar in modern history. Viking.

Oğuz, M. Ö. (2009). Somut olmayan kültürel miras kavramı ve Türkiye’deki uygulamaları. Milli Folklor, 21(82), 5–13.

Özdamar, M. (2025). Aşure ve helva kültürünün semiyotik boyutları: Paylaşım ve yas metaforları. Kocatepe Turizm Araştırmaları Dergisi, 1(2), 122–139.

Özer, Ç., Albayrak, A., & Ağan, C. (2021). Türkiye’de yaşayan Boşnaklar ve mutfak kültürü üzerine bir araştırma [Bosniaks in Turkey and a study on the culinary culture]. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(1), 407–428.

Özkan Önem, E., & İbrahim, S. (2024). Üsküp Türk kültüründe Ramazan yemekleri. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi (International Journal of Turkic World Tourism Studies), 9(2).

Pehlivanoğlu, Ö. (2016, Mayıs 12). Balkanlar Türk mutfağı. Boşnak Medya.

https://www.bosnakmedya.com/balkanlar-turk-mutfagi/

Peštek, A ve Činjarević, M (2014). Tourist perceived image of local cuisine: The case of Bosnian food culture. British Food Journal. 116(11): 1821–1838. doi: 10.1108/BFJ-01-2014-0046

Petrovska, K. (2013). Traditional Macedonian cuisine and its cultural context. International Journal of Gastronomy and Food Science, 1(1), 15–28.

Poulain, J.-P. (2017). The sociology of food: Eating and the place of food in society (A. Dörr, Trans.). Bloomsbury Academic.

Radulović, M. (2015). Food culture in Bosnia: Tradition and ritual. Journal of Ethnology and Folklore Studies, 17(3), 77–91.

Sancaktar, C. (2011). Balkanlar’da Osmanlı hâkimiyeti ve siyasal mirası. Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 2(2), 27–47.

Sevimli, Y., & Sönmezdağ, A. S. (2016). Özel gün tatlıları: Kültür turizmi açısından önemi. International Rural Tourism and Development Journal (Uluslararası Kırsal Turizm ve Kalkınma Dergisi), 9(2), 1–9.

Shkodrova, A. (2014). Gourmet: The curious story of food in the People’s Republic of Bulgaria. CEU Press.

Siljak-Jesenko¬vić, A. (2000). Türkçenin Boşnakçaya etkileri. A. Caksu (Ed.), Dil ve kültür ilişkilerinin ışığı altında Balkanlar’da İslam medeniyeti (ss. 389–396). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA).

Sutton, D. E. (2001). Remembrance of repasts: An anthropology of food and memory. Berg.

Sümbüllü, Y. Z., & Ustavdıć, E. (2012). Boşnak halk kültüründe doğum geçiş merasimi üzerine tespit ve değerlendirmeler. Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 1(2), 152–179.

Sümer, F. (1972). Oğuzlar (Türkmenler) tarihi, etnik menşe teşekkülü, inkişafı. Ankara Üniversitesi Basımevi.

TİKA. (2016). Cenaze ritüelleri (Arnavutluk) ve düğün ritüelleri (Kahve) raporu.

Uçar, H. (2020). Bir kültün özellikleri: Türklerde su kültü (Characteristics of a cult: Water cult in Turks). Kültür Araştırmaları Dergisi, (7), 24–47.

Ulutürk, M. (2016). Süryanilerde doğuma ve çocuk yetiştirmeye dair ritüeller, gelenekler (Midyat örneği). Tarih Okulu Dergisi (Journal of History School), 9(25), 899–915.

UNESCO. (2003). Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage.

UNESCO. (2003). Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunmasına İlişkin Sözleşme.

Ünser, H. (2013). Erken Hristiyanlık döneminde cennet tasvirleri ve sembolizm. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 54(1), 115–135.

Ünser, Şükran (2013). Bizans Sanatında Aden ve Havva İmgeleri. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Vezenkov, Y. (2009). Bulgarian food culture: The invisible frontier. Ethnologia Balkanica, 13, 221–235.

Vucinich, W. S. (1963). Some aspects of the Ottoman legacy. In C. Jelavich & B. Jelavich (Eds.), The Balkans in transition: Essays on the development of Balkan life and politics since the eighteenth century (pp. 81–114).

University of California Press

Yerasimos, S. (2002). Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Osmanlı mutfak kültürü. Yapı Kredi Yayınları.

Yeşilyurt, B., & Kurnaz, A. (2021). Somut olmayan kültürel miras listesine gastronomik bir bakış. INGANT 2021 Bildiri Kitabı (ss. 796–806).

Balkan Mutfak Kültürünün Somut Olmayan Miras Boyutu Ritüeller, Kimlik ve Toplumsal Bellek