İran Yazılı Türk Edebiyatında Efsanevi Hayvan Motifleri; Kahramân-nâme Örneği

Özet

Bu çalışma, İran'da yazılı Türk edebiyatının önemli örneklerinden biri olan Kahraman-name adlı eserinde yer alan efsanevi hayvan motiflerini incelemeyi hedeflemektedir. Kahraman-name, İran Türk edebiyatının dikkate değer bir ürünü olarak son dönemde bilim dünyasında tanıtılmış; bölgedeki Türk varlığının yazılı bir belgesi niteliğindedir. İran'daki Türk topluluklar genellikle sözlü edebiyat ürünleriyle anılsa da, bu eser onların yazılı edebiyat yoluyla da zengin bir kültürel mirasa sahip olduklarını göstermemektedir. İran Meclis Kütüphanesi’nde yer alan 8019 numaralı Kahramân-nâme nüshası, 18. yüzyıl Azerbaycan Türkçesiyle kaleme alınmış bir el yazmadır. Bu eser, yalnızca dönemin dil bilgisi yapısını ve kelime hazinesini yansıtmakla kalmaz; aynı zamanda anlatı kültürünü yazılı edebiyata aktarılmış nadide örneklerden biri olarak öne çıkmaktadır. Kahramanlık temaları etrafında şekillenen ve olağanüstü varlıkların yanı sıra efsanevi hayvan motifleriyle zenginleştirilen Kahramân-nâme, İran, Türkiye, Azerbaycan, Fransa, Almanya, Kazan, Tacikistan ve Mısır gibi ülkelerde Türkçe ve Farsça çeşitli nüshalarıyla bilinmektedir. Bu nüshalar arasında en kapsamlısı olanı, üzerinde çalıştığımız İran Meclis Kütüphanesi nüshasıdır. Çalışmada, İran Meclis Kütüphanesi’ndeki Kahraman-name’de yer alan hayvan motiflerine değindikten sonra eserde efsanevi hayvan motifleri tespit edilerek bu motifler üzerinde durulmuştur. Efsanevi hayvan motiflerinin işlevi ve temsil ettikleri kavramlar ele alınmış; bu bağımda söz konusu motiflerin Türk edebiyatındaki yeri ve önemi değerlendirilerek Kahraman-name'nin kültürel ve edebi miras içindeki konumu ortaya konulmuştur. Bu inceleme, hem metindeki motiflerin anlatı içindeki işlevsel ve sembolik rollerin belirlemeyi hem de Türk destan geleneğinde efsanevi hayvanların nasıl bir anlam dünyasına karşılık geldiğini açıklamayı hedeflemektedir.